Bitki Çayları Nasıl Hazırlanır?

Şifalı Çaylar ve Bitki Çayları. Çok eski kaynaklarda bile, bitkilerin çay olarak sağlık için kullanıldığı kayıtlıdır. Zaman ilerledikçe çaylar önemli bir ilaç olarak eczacılık mesleğinde yerini almış, ellili yıllardan sonra ilaç olarak önemini kaybetmeye yüz tutmuştur. Bitkisel ilaçların seksenli yıllardan sonra önem kazanması üzerine bitkisel çaylar da hatırlanmış ve tekrar yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır .

Bitkisel çayları 3 grupta toplamak doğru olur: Alternatif içecek olarak, koruyucu olarak ve tedavi amacı ile. Kısaca bu sınıflandırmayı inceleyelim:

ALTERNATİF İÇECEK OLARAK

Bu çaylar gün boyu içilen çay ve kahvenin yerine sağlıklı bir içecek olarak değerlendirilmektedir. Çoğu kişi, sabah çayından sonra, artık çay içmemekte, yerine kuşburnu, elma, adaçayı vb. bitkilerden hazırlanmış çayları içmektedir. Kullanım kolaylığı olan, süzme (veya daldırma) çaylar hemen her yerde bulunmaktadır.

KORUYUCU OLARAK

Bitkilerin sağlığı koruyucu pek çok maddeyi taşıdığının anlaşılması, bu maddeleri tabiattan herhangibir işlem görmeden almak isteyenleri bitkisel çay içmemeye yönlendirmiştir. Antioksidan maddeleri çay içerek vücuda almak gittikçe yaygınlaşmaktadır. Son zamanlarda yeşil çay içimi oldukça artmıştır.

Rahat uyku uyumak isteyen, daha doğru deyişle akşamları çay veya kahve içerek kafeinin uyandırıcı etkisinden kaçınmak isteyenler de değişik bitkisel çayları tercih etmektedirler. Böylece hem sıvı ihtiyaçlarını gidermekte hem de kafeinden korunmaktadırlar.

TEDAVİ AMACI İLE

Nezle, grip gibi günlük rahatsızlıkların yanında böbrek, karaciğer hastalıkları, yüksek tansiyon gibi rahatsızlıklarda da bitkisel çaylar yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Çok ciddi rahatsızlıklarda, kanser gibi, bitkilerin çay halinde ilaç olarak kullanımı da görülmektedir. Ama bu yanlış ve hastanın sağlığını tehlikeye sokacak bir durumdur. Dolayısıyla tedavi amacı ile kullanımın dışında düşünülmelidir .

Bitkisel çayların tedavi amacı ile kullanımının yaygınlaşması, halen ülkemizde de yürürlükte olan,

Avrupa Farmakopesini de bu konuda standartlar koymaya mecbur etmiştir. Avrupa Farmakopesi'nde Bitkisel Çaylar şu şekilde tarif edilmektedir: " Bitkisel çaylar bir veya birkaç droğun maserasyon,dekoksiyon ve  infuzyonu suretiyle hazırlanan oral yolla (ağızdan içerek) kullanılan sulu preparatlardır. Kullanılmadan hemen önce hazırlanırlar."

Gelin bitkisel çayların piyasada nasıl bulunduklarına da kısaca göz atalım:

PARÇA HALİNDE

Bitkisel çaylar piyasada ya küçük parçalara ayrılmış droglar (bir bitkinin tamamının veya yaprak, kök, meyva gibi kısımlarının kurutulmasıyla elde edilen ürün) veya bu drogların karışımları halinde bulunmaktadırlar. Nane, sinameki yaprağı, kuşburnu meyvası, tarçın kabuğu gibi.

Çaylar kutularda, bez, plastik veya kağıt torbalarda bazen cam kavanozlarda satılmaktadır. Açıkta aktarlarda satılan drogları alırken temiz ve sağlıklı olduğundan emin olmak gerekir. Daha doğrusu kapalı ambalajda bulunan güvenilir firmaların ürünlerini almakta yarar vardır. Bu ürünleri bile alırken üretim tarihini kontrol ediniz. Droglar için son kullanım tarihi üretiminden 2 yıl sonrasına kadar olan bir süredir. Daha eski ise almayınız. Aktar ve benzeri dükkanlardan alacağınız ürünlerde bunu bilmek mümkün değildir. Ayrıca açıkta hangi kimyasal maddeler bulaşıyor? Kediler, böcekler geziyor mu ? Bilemezsiniz.

KULLANIMA HAZIR ÇAYLAR

Daldırma veya süzme çay diyebileceğimiz bir ambalaj şeklidir. Buna poşet çay da denmektedir. . Daldırma çayların tek kullanımlık ambalajı içinde toza yakın büyüklükte parçalanmış drog veya drog karışımları bulunur.

Piyasada değişik ambalaj şekillerinde (ipli-ipsiz, zarflı-zarfsız) bulunmaktadır. Genellikle tek kullanımlıktır. Bu tek kullanım için 150-200ml'lik kaplarda çayı hazırlamak gerektiği unutulmamalıdır. Üretim tarihinden itibaren en çok 1 yıliçinde tüketilmesi istenir. Hele yapısında uçucu yağ bulunan drogları taşıyanlar daha kısa süredetüketilmelidir. Daldırma çayları alırken, üzerindeki üretim tarihine dikkat ediniz .

SÜZME ÇAYLAR

Droglar veya drog karışımları genellikle su ile ekstre edilir, yapısındaki maddeler bu suda çözünür vebu maddeleri taşıyan bir çözelti (ekstrakt) elde edilir. Bu çözelti liyofilize edilir, (dondurarak alçak basınçta uçurma) Bitkisel çayın etkili ve diğer maddelerini taşıyan, suda kolaylıkla çözünen bir toz yani" çözünen çay" elde edilmiş olur. Çözünen çaylar ya kavanozda çok kullanımlık veya alüminyum torbalarda tek dozluk olarak piyasaya çıkarılırlar. Çözünen çayı en çok hazırlanan bitki papatyadır.

Çözünen çayı gözünüzde daha iyi canlandırmak için çözünen kahve (neskafe!) 'nin de çözünen çaylar gibi hazırlandığını söylemek zannederim yeterli olacaktır.

Şimdi de "bitkisel çaylar nasıl hazırlanır?" sorusunun cevabını verelim. Bitkisel çay hazırlamada 3değişik yöntem kullanılır. Yöntemlerin seçimi önemlidir. Çünkü bitkisel çay çözeltisine geçecek maddeler bu hazırlama yöntemine göre değişebilir. Yanlış yöntem seçilirse istenen maddeler geçmeyebilir veya istenmeyen maddeler geçebilir. Bitkisel çayların bir ilaç şekli olduğunu unutmayalım. Kısaca buyöntemleri de görelim.

DEMLEME

En çok kullanılan yoldur.   Su  kaynatılır,  tercihen porselen veya cam bir demlik içinde bulunan muayyen miktar drog üzerine ilave edilir. Ya kaynar su üzerinde tutulur veya kendi haline 4-10 dakika bırakılır. Süre sonunda içilecek kaba süzülür. Biz buna "infüzyon" diyoruz. İnfuzyon hazırlamadakullanılan özel porselen kaplar yurt dışında bulunmaktadır.

Çay hazırlamada kullanılacak droğun miktarının ayarlanmasında ve aynı zamanda süzme sağlaması için yapılmış özel drog kapları da  piyasada mevcuttur. Drog bunların içine konur, kaynar su bulunan kupa içine daldırılır ve gerekli süre kadar bekletilip içilir. Kullanıma hazır daldırma çaylar da aynı şekilde hazırlanır. Yani infüzyonu yapılır.

Parça halinde bulunan yaprak , çiçek , meyva ve tohum gibi drogların infüzyonu hazırlanır .

KAYNATMA

Drog, bir kaynatma kabına (tercihen emaye, çünkü alüminyum ve benzerleri ile et-kileşebilir) konur, üzerine muayyen miktar su ilave edilir, çok kuvvetli olmayan ateşte ısıtılır, su kaynatıldıktan sonra ısıtmaya hafif ateşte 15-20 dakika daha devam edilir. Bu esnada kaptaki suyun hemen hemen 1/3'ü buharlaşır. Süzülür, soğuması beklenir ve kullanılır. Buna eczacılık dilinde "dekoksiyon" denir.

Kabuk, kök ve bazı meyve ve tohumlar gibi sert dokulu drogların dekoksiyonu hazırlanır

NORMAL ISIDA HAZIRLAMA

Drog uygun bir kaba konur üzerine istenen miktarda oda ısısındaki su ilave edilir, bir gece kendi haline yine oda ısısında bırakılır. Süzülür ve kullanılır. Biz bu işleme "maserasyon" diyoruz. Yapısındamüsilaj (su ile şişme özelliği olan maddeler) ve ısıdan bozulabilecek maddeleri taşıyan (kedi otu kökü,vb.) droglardan maserasyon yöntemi ile çay hazırlanır.